Ρωσία – Κύπρος, μια δύσκολη σχέση (από παλιά!)

Γιατί δεν ήταν έκπληξη η ψυχρή στάση του Κρεμλίνου στις απεγνωσμένες εκκλήσεις της Λευκωσίας για βοήθεια.

Γιώργος Καπόπουλος

Την άνοιξη του 1964 η ΕΣΣΔ έκανε δυναμικά την είσοδό της στο Κυπριακό, μια κρίση την οποία ΗΠΑ, Βρετανία και Τουρκία ήθελαν να κρατήσουν στη διάσταση ενός εσωτερικού προβλήματος της Ατλαντικής Συμμαχίας, με τον Μακάριο να έχει κάνει ήδη τα ανοίγματά του στο χώρο των Αδέσμευτων.




Εκ πρώτης όψεως η παρέμβαση της Μόσχας, στρατιωτική και διπλωματική, ήταν καταλυτική και είχε ως αποτέλεσμα να διογκωθούν στην ελληνοκυπριακή πλευρά οι αυταπάτες και οι προσδοκίες για ανατροπή των συμμαχιών.
Η ΕΣΣΔ ήταν πρόθυμη να ενισχύσει με προώθηση οπλικών συστημάτων την άμυνα της Κύπρου, ενώ πρόβαλλε σαφές βέτο όχι μόνο σε ενδεχόμενη εισβολή της Τουρκίας αλλά και σε οποιαδήποτε λύση εκτός του πλαισίου του ΟΗΕ, δηλαδή εντός του ΝΑΤΟ.

Δυσάρεστος αιφνιδιασμός
Λίγους μήνες αργότερα, τον Οκτώβριο του 1964, μια οδυνηρή ψυχρολουσία περίμενε τη Λευκωσία, καθώς ο υπουργός Εξωτερικών της ΕΣΣΔ Αντρέι Γκρομίκο επισκεπτόμενος την Άγκυρα τάχθηκε υπέρ της ομοσπονδιακής λύσης του Κυπριακού, ταυτιζόμενος έτσι με τις μαξιμαλιστικές θέσεις της Τουρκίας και της τουρκοκυπριακής ηγεσίας.
Η έκπληξη δεν ήταν δικαιολογημένη. Η Μόσχα τότε πολύ απλά αξιοποίησε στον μέγιστο δυνατό βαθμό μια εσωτερική διένεξη στο αντίπαλο στρατόπεδο, ματαίωσε την επιβολή νατοϊκής λύσης στην Κύπρο και ταυτόχρονα βελτίωσε θεαματικά, για πρώτη φορά μετά το 1945, τις σχέσεις της με την Τουρκία, η οποία έπνεε μένεα κατά του Προέδρου των ΗΠΑ Τζόνσον, ο οποίος σε σκληρό, τελεσιγραφικό ύφος είχε αναγκάσει την κυβέρνηση Ινονού να σταματήσει την προετοιμασία απόβασης στη Μεγαλόνησο.

Μετά τον Αττίλα
Τα χρόνια πέρασαν, ο Αττίλας εισέβαλε στην Κύπρο το 1974 με τη Μόσχα παρατηρητή των εξελίξεων, η ΕΣΣΔ διαλύθηκε το 1991. Λίγα χρόνια αργότερα η απόφαση της κυβέρνησης Κληρίδη να προχωρήσει στην αγορά πυραυλικών συστημάτων S-300 ρωσικής κατασκευής δημιούργησε ξανά αυταπάτες στη Λευκωσία για ταυτόχρονη πολιτική κάλυψη της Μόσχας απέναντι στις απειλές της Άγκυρας για στρατιωτικό πλήγμα σε περίπτωση εγκατάστασής τους.
Στις αρχές του 1998, προσκεκλημένη σε γεύμα από τη διεύθυνση αθηναϊκής εφημερίδας, η τότε πρέσβειρα της Ρωσίας στην Αθήνα Βαλεντίνα Ματβιένκο προσγείωνε απότομα στην πραγματικότητα τους Έλληνες συνομιλητές της: «Μην περιμένετε πολιτική κάλυψη της Ρωσίας για να μπορέσει η Κύπρος να αγνοήσει της απειλές της Τουρκίας και να εγκαταστήσει τους πυραύλους. Εγώ προσωπικά δεν πιστεύω ότι τα συστήματα αυτά θα φτάσουν ποτέ στη Μεγαλόνησο».

Η περιπέτεια των S-300
Λίγους μήνες αργότερα οι S-300 έφταναν στη Μεγαλόνησο, με τη διαφορά ότι προορίζονταν για την Κρήτη και όχι για την Κύπρο. Η Μόσχα, χωρίς να διαταράξει τις σχέσεις της με την Άγκυρα, χωρίς να ανοίξει νέο μεταψυχροπολεμικό μέτωπο με την Ουάσινγκτον, είχε καταφέρει να επανέλθει με μηδενικό κόστος στο διπλωματικό προσκήνιο της Ανατολικής Μεσογείου και επιπλέον να διαφημίσει ένα πολύ αποτελεσματικό και τεχνολογικά προηγμένο οπλικό σύστημα.
Επόμενος και τελευταίος σταθμός η διάσωση της Κύπρου σε μια πολύ λεπτή για τη Μόσχα στιγμή, κατά την οποία διακυβεύεται το τελευταίο της ναυτικό έρεισμα στη Συρία, στους λιμένες της Λατάκειας και του Ταρτούς, και υποτίθεται ότι η ρωσική πλευρά θα είχε στρατηγικό συμφέρον να συμμετάσχει στην εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων που έχουν εντοπιστεί ή θα εντοπιστούν στην ΑΟΖ της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Αναμενόμενη η στάση του Πούτιν
Η απογοήτευση της Λευκωσίας και μερίδας της κοινής γνώμης στην Ελλάδα δεν δικαιολογείται, καθώς μια ψύχραιμη προσέγγιση θα φώτιζε εξαρχής την έλλειψη βούλησης και δυνατότητας της Μόσχας να αποτελέσει εναλλακτική στρατηγική επιλογή για την Κύπρο:
Πρώτον, η Ρωσία διατηρεί μια στενή στρατηγική, πολύπλευρη σχέση με τη Γερμανία εδώ και πολλά χρόνια, με τον Πούτιν να έχει ταυτιστεί με τη στάση της Μέρκελ στη διαχείριση της κρίσης της Ευρωζώνης. Μπορεί η σύνθλιψη του τραπεζικού συστήματος της Κύπρου να θίγει ευθέως τα ρωσικά συμφέροντα, ωστόσο δεν αποτελεί κίνητρο ικανό για ανοιχτή αντιπαράθεση Ρωσίας-Γερμανίας.
Δεύτερον, η στήριξη της Κύπρου έναντι στρατιωτικών διευκολύνσεων θα ήταν ανοιχτή σύγκρουση τόσο με τις ΗΠΑ όσο και με την Τουρκία, σε μια στιγμή καταλυτικών ανακατατάξεων στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Η Ρωσία βεβαίως δεν θέλει να χάσει τα τελευταία λιμάνια που φιλοξενούν το στόλο της στη Συρία, προτάσσει όμως την πίεση για την ισότιμη συμμετοχή της στο σχεδιασμό της μετά Άσαντ μέρας. Με άλλα λόγια, η Μόσχα τη στιγμή που διαπραγματεύεται το τίμημα της οριστικής εγκατάλειψης του Άσαντ, κυρίως με τις ΗΠΑ, δεν θα προχωρήσει σε κλιμάκωση ψυχροπολεμικής έντασης με αφορμή την εκβιαστική κατοχύρωση στρατιωτικών διευκολύνσεων στη Μεγαλόνησο.
Σε ό,τι αφορά το φυσικό αέριο, είναι σαφές ότι η προοπτική εκμετάλλευσης των σχιστολιθικών κοιτασμάτων στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη προδιαγράφει μια μη αντιστρέψιμη πτωτική τάση στην τιμή των εξαγόμενων από τη Ρωσία ποσοτήτων και ταυτόχρονη πολιτική απεξάρτηση της Γερμανίας από τον κύριο, αν όχι μοναδικό, προμηθευτή της. Με το Βερολίνο να μπορεί να πιέζει τη Μόσχα για δραστική μείωση της τιμής του αερίου, δεν είναι η καλύτερη στιγμή για τον Πούτιν να αντιπαρατεθεί μετωπικά με τη Μέρκελ στην Κύπρο, ούτε και να διεκδικήσει τον έλεγχο των αποθεμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η κουλτούρα του σκακιστή
Πολύ απλά, η διπλωματική κουλτούρα της ΕΣΣΔ/Ρωσίας είναι η πιο ωμή ρεαλπολιτίκ, η κουλτούρα του σκακιστή που δεν είναι παρορμητικός και ξέρει να εκμεταλλεύεται κάθε λάθος ή κενό στην αντίπαλη πλευρά, χωρίς να χάνει την επαφή με την πραγματικότητα.
Άλλωστε η Λευκωσία δεν έχει το μονοπώλιο και την αποκλειστική παράδοση δεκαετιών για ρωσική στήριξη. Στις αρχές Ιουνίου του 1999, όταν ο ρωσικός στρατός έμπαινε πρώτος στην Πρίστινα, στο Βελιγράδι πανηγύριζαν για ανατροπή των συσχετισμών. Λίγους μήνες αργότερα, και αφού επικοινωνιακά είχε θυμίσει ότι είναι παρούσα στα Βαλκάνια, η Ρωσία απέσυρε τις δυνάμεις από το Κοσσυφοπέδιο επικαλούμενη περικοπές στον αμυντικό προϋπολογισμό.