«Το τέλος της εργασίας….»

«Το τέλος της εργασίας….»

Ή η ανθρώπινη ζωή θα επανασχεδιασθεί με βάση τη λιγότερη εργασία ή θα οδηγηθούμε σ΄ έναν ζοφερό κόσμο ύφεσης με εκατοντάδες εκατομμύρια ανέργους.

 

Στο φύλλο της περασμένης Κυριακής υποσχέθηκα να επανέλθω διεξοδικότερα στο υπό έκδοση βιβλίο «Το τέλος της Εργασίας»του Τζέρεμι Ρίφκιν (εκδόσεις Λιβάνη), το οποίο αναδείχθηκε σε μπεστ σέλερ το 1995, στην Αμερική και προκάλεσε πλήθος συζητήσεων.

Περί τίνος ακριβώς πρόκειται;

Η συνεχής εισαγωγή τεχνολογίας στη διαδικασία της παραγωγής, ιδιαίτερα η πληροφορική και οι τηλεπικοινωνίες, περιορίζουν με ραγδαίους ρυθμούς την ανθρώπινη εργασία, ως τον βαθμό να την εκμηδενίζουν. Είναι αυτό που μας λέει ο τίτλος του βιβλίου: «Το τέλος της εργασίας», ένας τίτλος που προφανώς έχει επιλεγεί για να συμπληρώσει ( και εμπορικά μόνο να ανταγωνιστεί) τον άλλο διάσημο τίτλο: «Το τέλος της ιστορίας» του Φουκογιάμα.

Βέβαια κάθε εξαγγελτικό τέλος, που φαίνεται ότι στην αγγλική έχει μόνο τη σημασία του τέρματος, της παύσης, του μηδενός, του θανάτου, ενώ τα ελληνικά λεξικά προσθέτουν πλήθος σημασιών μεταξύ των οποίων της περάτωσης ή επίτευξης ενός έργου, του στόχου και της σκοπιμότητας, αυτό λοιπόν το εξαγγελτικό τέλος έχει μια χροιά υπερβολής, εσχατολαγνείας και συμβατικότητας. Μοιάζει λίγο με το «τέλος της χιλιετίας» που δεν σημαίνει απολύτως τίποτα στην ροή ή την ακινησία του χρόνου.

Οι ανθρώπινες κοινότητες, από τότε που επινοήθηκε το πρώτο πέτρινο εργαλείο ( ακόμα και πριν απ αυτό ) οργανώθηκαν γύρω από την εργασία και με βάση την εργασία. Ετέθη μάλιστα το ερώτημα αν από την φύση του το ανθρώπινο χέρι γνωρίζει να χειρίζεται τα εργαλεία ( αυτό που θα λέγαμε σήμερα τεχνολογία ) ή αν τα εργαλεία διαμόρφωσαν έτσι ανατομικά το ανθρώπινο χέρι και το ανθρώπινο μυαλό, ώστε να έχουμε ως αποτέλεσμα τις δεξιότητες. Το πιο πιθανό είναι ότι συνέβησαν και τα δυο ταυτόχρονα: Ο άνθρωπος επιδίδεται στην εργασία και αυτή με την σειρά της τον διαμορφώνει ακόμη και ανατομικά, ως ζωικό είδος , σαν να είναι εγγεγραμμένη στο γενετικό του κώδικα.

Το ζήτημα που θέτει ο Τζέρεμι Ρίφκιν δεν είναι καινούργιο. Απασχόλησε και τους κλασσικούς οικονομολόγους και κοινωνιολόγους που από πολύ νωρίς όρισαν την « τεχνολογική ανεργία» και την ενέταξαν, ως λειτουργικό παράγοντα, στην οικονομία της αγοράς.

Ο Μαρξ αποκαλούσε αυτή την ανεργία «εφεδρικό στρατό της κεφαλαιοκρατίας» που αυξανόταν ή μειωνόταν ανάλογα με την εισαγωγή νέας τεχνολογίας και σε συνδυασμό με την τιμή της ανθρώπινης εργασίας.

Ο Ρίφκιν αναφέρει όλες τις κλασσικές θεωρίες για την τεχνολογία και την «τεχνολογική ανεργία» την οποία (εκτός ίσως από τον Μαρξ) την αντιμετώπιζαν όλοι ως προσωρινό φαινόμενο που απορροφάται από την διεύρυνση της αγοράς και την «παραγωγή νέων αναγκών». Ίσως μόνο ο Καρλ Μαρξ θεωρούσε την ανεργία ως μόνιμο φαινόμενο και λειτουργικό παράγοντα του κεφαλαιοκρατικού συστήματος.

Σήμερα υποστηρίζει ο Τζέρεμι Ρίφκιν τα πράγματα έχουν αλλάξει. Η λογική της συνεχώς διευρυνόμενης μέσω της τεχνολογίας αγοράς « οδηγεί σε ανεπανάληπτα επίπεδα τεχνολογικής ανεργίας, σε απότομη πτώση της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών και στο φάσμα της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης ανυπολογίστου μεγέθους και διάρκειας».

Εκείνο που έχει επιφέρει αυτή την ποιοτική αλλαγή στην εξέλιξη της τεχνολογίας είναι κατά πρώτο λόγο ο ηλεκτρονικός υπολογιστής και σε συνδυασμό με αυτόν η αλματώδης ανάπτυξη των τηλεπικοινωνιών. Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής και η επιστήμη της Πληροφορικής σημειώνουν βαθιά τομή στην ανθρώπινη ιστορία. Συνεχίζουν τον «πολιτισμό της αποθήκης», τον πανάρχαιο αυτό πολιτισμό που άρχισε με τον έμμετρο προφορικό λόγο και αργότερα με την γραφή αλλά και τους πρώτους αμφορείς και εκφράστηκε με αφάνταστη ποικιλία έργων τέχνης και στοχασμού.

Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής είναι κι αυτός μια «αποθήκη» αλλά μια αποθήκη πρωτοφανούς χωρητικότητας που έχει την μοναδική αρετή να αυτοδιαχειρίζεται με εκπληκτική ταχύτητα τα αποθηκευμένα «υλικά». Σήμερα, παντού στον κόσμο και ιδιαίτερα στις αναπτυγμένες χώρες γίνεται λόγος για επανασχεδιασμό (te-engineering) των επιχειρήσεων με βάση τα νέα δεδομένα της Πληροφορικής. Υποστηρίζεται ότι ο γενικευμένος επανασχεδιασμός οδηγεί άμεσα σε μια μέση απώλεια του 40% των θέσεων εργασίας που σε ορισμένους κλάδους μπορεί να φτάσει το 75% και το 80%.

Το ερώτημα που θέτει ο Ρίφκιν είναι μήπως ο επανασχεδιασμός δεν πρέπει να περιορισθεί μόνο στις επιχειρήσεις, αλλά να επεκταθεί σε όλη την κοινωνία, σ έναν επανασχεδιασμό της ανθρώπινης ζωής. « Η ιδέα μιας κοινωνίας που δεν βασίζεται στην εργασία είναι τόσο ξένη σε κάθε έννοια που έχουμε για το πώς μπορούν να οργανωθούν μεγάλοι αριθμοί ανθρώπων σε ένα κοινωνικό σύνολο, ώστε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την προοπτική μιας αναθεώρησης της ίδιας της βάσης του κοινωνικού συμβολαίου».

Ο Καρλ Μαρξ μιλούσε για την «τελευταία μεταμόρφωση της εργασίας», όταν ένα αυτόματο σύστημα μηχανών θα αντικαθιστούσε οριστικά τους ανθρώπους στη διαδικασία της παραγωγής και υποστήριζε ότι κάθε τεχνολογική ανακάλυψη «μετασχηματίζει όλο και περισσότερο τις λειτουργίες του εργάτη σε τυποποιημένες μηχανικές λειτουργίες, έτσι ώστε σε κάποιο σημείο να μπορούν οι μηχανές να πάρουν τη θέση του εργάτη». Έτσι όλο και μεγαλύτερες ποσότητες εργασίας μετατρέπονται σε κεφάλαιο και η εργασία απαξιώνεται. Το βασικό ερώτημα που θέτει ο Ριφκιν είναι αν οι νόμοι της αγοράς και του ανταγωνισμού, όπου τον πρώτο ρόλο παίζει το κόστος εργασίας, θα μπορέσουν να απορροφήσουν ( όπως γινόταν μέχρι τώρα τις σεισμικές αλλαγές που φέρνει στην αγορά εργασίας η επιταχυνόμενη τεχνολογική ανάπτυξη. Προσπαθεί να μαντέψει μια κοινωνία «μετά την αγορά», αλλά και περιγράφει ένα ζοφερό κόσμο παρατεταμένης παγκόσμιας ύφεσης με εκατοντάδες εκατομμύρια ανέργων. Αναφέρει πολλούς αριθμούς, το βιβλίο είναι πραγματικά «Μαθηματικά του ολέθρου» για να θυμηθούμε έναν άλλο διάσημο τίτλο βιβλίου.

Α.Κ.

εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ , Κυριακή 23 Ιουνίου 1996