FeaturedPost Slider Top

Πέμπτη, 4 Μαΐου 2017

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Δημόκριτου

Ο Δημόκριτος, ένας από τους σημαντικότερους Προσωκρατικούς Φιλοσόφους, που η γέννησή του τοποθετείται στο 470 π.Χ., ήταν σύγχρονος του Σωκράτη. Πατρίδα του ήταν τα Άβδηρα της Θράκης.
Έκανε μορφωτικά ταξίδια στην Μικρά Ασία, την Αίγυπτο, τη Βαβυλώνα και την Ινδία.

Στις ιωνικές πόλεις της Μ. Ασίας σπούδασε τη φιλοσοφία του Θαλή, του Αναξίμανδρου, του Αναξιμένη και του Ηράκλειτου. Ο Αναξαγόρας και ο Λεύκιππος ήταν δάσκαλοί του, ο Ιπποκράτης μαθητής του (D.K. 68A10).

Ο Δημόκριτος είχε δημοσιεύσει περισσότερα από 60 συγγράμματα, εκ των οποίων διασώθηκαν μόνο 300 γνήσια αποσπάσματα.

Εδώ θα ασχοληθούμε μόνο με εκείνα που αναφέρονται στην παιδαγωγική επιστήμη, αφού ο Δημόκριτος ανήκει σ’ εκείνους που ασχολήθηκαν και με τις φυσικές και με τις θεωρητικές επιστήμες, άλλωστε γι’ αυτό τον ονόμασαν «πένταθλο της φιλοσοφίας». Ήταν ο τελευταίος μεγάλος Προσωκρατικός. Πέθανε σε μεγάλη ηλικία 90 ή ακόμη και 104 χρόνων και τάφηκε με δαπάνες της πόλης των Αβδήρων. Ο Δημόκριτος θεωρούσε τον άνθρωπο «μικρόκοσμο». Έλεγε ότι υπόκειται στους ίδιους φυσικούς νόμους με τον κόσμο. Έδινε μεγάλη αξία στη μάθηση.
«ούτε τέχνη ούτε σοφίη εφικτόν, ην μη μάθει τις» (DK 68 B 59)
«ούτε τέχνη ούτε επιστήμη μπορεί να φθάσει κανείς εάν δε μάθει»

Τη γνώση όμως, τη διαχώριζε σε γνήσια και σε σκοτεινή. Σκοτεινή είναι η γνώση που μας δίνουν οι αισθήσεις. Γνήσια η γνώση που μας δίνει η σκέψη και βρίσκεται σε ένα ανώτερο επίπεδο ( DK 68 B IIΙ – VIII )
«πολυνοϊην ου πολυμαθίην ασκέειν χρη» (DK 68 B 64)
«τη σκέψη και όχι την πολυμάθεια πρέπει να ασκεί κανείς»

Ο Δημόκριτος επεδίωκε τη βαθιά επιστημονική γνώση, διαμέσου ενός κύκλου 3 φάσεων: «Γνωρίζω, αναγνωρίζω, καταλαβαίνω» (Cube, F. v. 1982)
Ως καλύτερη μέθοδο αγωγής πρότεινε την «προτροπήν» (ενθάρρυνση) και τον «λόγον» (πειστικό λόγο), αντί το «νόμον» και την «ανάγκην» (καταπίεση), διότι οδηγείται κανείς καλύτερα στο καθήκον με πειθώ και γνώση.
«συνέσει τε και επιστήμη ορθοπραγέων» (DK 68 B 181)
«Πράττε το δίκαιο με σύνεση και γνώση»
Οι άνθρωποι εξελίσσονται σύμφωνα με τις φυσικές προδιαθέσεις τους και τη διδασκαλία.
«η φύσις και η διδαχή παραπλήσιον εστί, και γαρ η διδαχή μεταρυσμοί τον άνθρωπον, μεταρυσμούσα δε φυσιοποιεί» (DK 68 B33)
«η φύση και η διδασκαλία είναι κάτι παρόμοιο, διότι η διδασκαλία αναδομεί τον άνθρωπο και με την αναδόμηση αυτή δημιουργεί φύση»

Το φυσιοποιεί εδώ μπορεί να σημαίνει ή «φύσιν ποιείν», δηλαδή δημιουργεί φύση (μια νέα φύση) ή «φύσιος δίκην ποιείν», δηλαδή ενεργεί με τον τρόπο της φύσης, κατ’ αναλογία με τον αγρότη και τον κηπουρό. Στην ερώτηση φύση ή αγωγή εκφράστηκε περισσότερο υπέρ της αγωγής, γιατί όπως έλεγε «αμαρτίης αιτίη η αμαθίη του κρέσσονος» (DK 68 B 83), δηλαδή «αιτία των σφαλμάτων είναι η άγνοια του καλύτερου». Ακόμη υποστήριζε την εξειδίκευση και όχι τον εγκυκλοπαιδισμό.
«μη πάντα επίστασθαι προθυμέο, μη πάντων αμαθής γένη» (DK 68 B169)
«μην απαιτείς να μάθεις όλα τα πράγματα, για να μη γίνεις αμαθής σε όλα»
Για να φτάσει ο άνθρωπος στο στόχο της ζωής του, δηλαδή την «ευδιαθεσία» δεν πρέπει να επιδιώκει περισσότερα από όσα αναλογούν στις δυνατότητές του.

Απαιτούσε την αιτιολογική εξήγηση λέγοντας ότι: «βούλεσθαι μάλλον μιαν ευρείν αιτιολογίαν ή των Περσών οι βασιλείαν γενέσθαι» (DK 58 B 118), δηλαδή «ήθελε περισσότερο να βρει μια αιτιολογία, παρά να γίνει βασιλιάς των Περσών». Με την απαίτησή του αυτή άνοιξε νέους δρόμους στην επιστήμη. Ο Δημόκριτος είπε πολλά και για την ηθική συμπεριφορά του ανθρώπου, εξαίροντας ως αρετή την υπευθυνότητα.

«άνθρωποι τύχης είδωλο επλάσαντο πρόφασιν ιδίης αβουλίης. βαιά γαρ φρονήσει τύχη μάχεται τα δε πλείστα εν βίω ευξύνετος οξυδερκείη κατιθύνει» (DK 68 B 119)
«οι άνθρωποι έπλασαν το είδωλο της τύχης, για να δικαιολογήσουν τη δική τους απραξία, διότι σπάνια η τύχη αντιμάχεται τη σύνεση, αλλά τα πιο πολλά στη ζωή τα κατευθύνει η καλά ζυγισμένη οξυδέρκεια»

Ο άνθρωπος μπορεί με τη συμπεριφορά του να ορίσει την τύχη του εάν χαρακτηρίζεται από μέτρο, ικανότητα δικαιοσύνης, ανδρεία και εναντίον των επιθυμιών του, πολύ σκέψη πριν την απόφαση και υπεύθυνα λόγια και πράξεις.
«ανδρείος ουχ ο των πολεμίων μόνον, αλλά ο των ηδονών κρέσσων ενιοι δε πολίων μεν δεσπόζουσιν, γυναιξί δε δουλεύουσι» (DK 68 B214)
«ανδρείος δεν είναι μόνο αυτός που είναι πιο δυνατός από τους εχθρούς του. Υπάρχουν άνθρωποι που κυριαρχούν πόλεις, αλλά είναι σκλάβοι σε γυναίκες»

Έτσι η ανδρεία στο Δημόκριτο αποκτά ένα άλλο νόημα. Πάνω σε αυτό ο Karl Popper λέει η επιστήμη και η ηθική του Δημόκριτου ζουν ακόμη ανάμεσά μας, δια μέσου της αρχής «ελαχιστοποίησε τον πόνο όσο πιο καλά μπορείς, αντί να μεγιστοποιείς τις επιθυμίες» (Popper, Karl R. 1985). Εδώ ξεδιπλώνεται η ατομικότητα και γίνεται αποδοχή όλης της υπευθυνότητας (Cube, Felix v. 1977).

Όπως είμαστε σε θέση να διαπιστώσουμε ο Δημόκριτος εκτός από φυσικός φιλόσοφος, αφού είναι θεμελιωτής, μαζί με το Λεύκιππο, της ατομικής θεωρίας, μας είπε επίσης πολλά για τον άνθρωπο σχετικά με την παιδεία του και την ηθική συμπεριφορά του. Διαμέσου του μαθητή του έκανε η Ιατρική μεγάλες προόδους. Η Δημοκρατία βρήκε στο πρόσωπό του ένα μεγάλο υποστηρικτή. Ο Nietzsche βλέπει στο Δημόκριτο έναν από τους πρωτοπόρους του πολιτισμού της εποχής του Περικλή.

Εισήγηση στο 7ο Πανελλήνιο Συνέδριο του ΕΛΛΙ.Ε.Π.ΕΚ. Από τη Σοφία Κανάκη – Πρωτόπαπα, Διδάκτορα της Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Heidelberg, Επίτιμη Σχολική Σύμβουλο της Α’ Εκπαιδευτικής Περιφέρειας Πειραιά

* Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μη συμπίπτουν με τις απόψεις του/της αρθρογράφου ή τα περιεχόμενα του άρθρου.

Δεν υπάρχουν σχόλια :